Tại sao Xuân Sách?
Bài của Likhachev, “Phẩm tính trí thức”, là bài rất có ích cho các nhà văn. Tôi đặc biệt chú ý đến đoạn nói về cách sống và phong độ của giới trí thức Nga, cũng như đoạn về nhà văn Solzhenitsyn. Không trách gì nhiều nhà văn nước ta (chứ không phải là nhà văn “ở ta”) trước đây mê văn học Nga đến thế. Mà mê là đúng, vì họ lớn quá. Sang trọng. Tôi thiết nghĩ các nhà văn gốc miền Nam và ở hải ngoại nên tìm đọc thêm về văn học và lý luận văn học Nga. Biết bao nhiêu điều để học, sao cứ đọc hoài Frost với lại Faulkner. 
Điềm 

Không trách gì… Nên tìm đọc…. Tại sao không đọc… ?
Tuyệt, tuyệt!
Bỏi vì Zinovy Zinik, trên tờ TLS, May 30, 2008, cũng đặt ra câu hỏi trên, nhưng quyết liệt hơn:
Cái gì làm đám trí thức Tây phương mết Liên Xô đến như thế, ngay cả trong thời kỳ đen tối nhất của nó?
Có một thời kỳ tôi (Zinik) tính viết về đề tài này, và coi đám mết Nga [và mết VC, tất nhiên], như là những thằng khờ được việc, “useful idiots”, trước khi ngộ ra là: Đây là ước mong quyền lực.

Tại nước Nga của Stalin, bạn có thể bị đầy đi Siberia, hay bị hành quyết, khi có một lập trường sai, nhưng, vấn đề, thế giá của nhà thơ, như là một cao nhân [superior being], kẻ tán chuyện tào lao với Nga Hoàng, [và như thế, cũng có quyền lực chính trị thực sự], thì chưa được đặt ra.
Quyền lực của Xô Viết, như là một hiện tượng ý thức hệ, sẽ không thể nào suy nghĩ được, tư duy được, nếu thiếu những nhà văn nhà thơ, là những người giải thích nó cho đám đông. Đám trí thức Tây Phương, khi mết Liên Xô, là do cái sự thèm thuồng con nít này, một cách ý thức, hay vô thức. Sự thèm muốn này thường bị lẫn lộn với sự say mê xứ sở rộng lớn, tâm linh sâu thẳm.

Ui chao, bi giờ Gấu mới ngã ngửa ra, là tại sao lại được ông thi sĩ trẻ không có thơ "khuyên" [chữ của ông], tại sao cứ lải nhải hoài về Faulkner.

Ui chao, bây giờ Gấu mới hiểu ra được, tiếng gõ của cây gậy của Nguyễn Tuân khủng khiếp là dường nào: Real political power! Quyền lực chính trị, thứ thực, thứ dữ!

Văn chương Đức, sau Lò Thiêu, thường được coi là văn chương của những mảnh vụn. Văn chương của điêu tàn.
Xuân Sách, sau [hay trước khi xẩy ra?] Lò Cải Tạo, còn đi xa hơn, vặc lại mấy anh Đức, đã từng đoạt Nobel, như Boll, như Grass:
Điêu tàn ư, đâu chỉ có điêu tàn? 

Bảnh như thế đấy.
Vậy mà chỉ được đám ngu cắt nghĩa là sắc sảo, hóm hỉnh và có tính tự trào!
Có ông rụt rè viết thêm, can đảm, vì dám đụng vô những thần tượng văn học, như Tố Hữu, như Lưu Trọng Lư...! 

Bởi thế, có ông còn coi chuyện Sài Gòn đòi lại cái tên cúng cơm của nó, là chuyện vặt!
Vậy mà cũng làm toáng lên, chính trị hoá mãi ra!
Bệnh thật!

Quả là bệnh thật: Bệnh mù!
Mù ở đây là phải hiểu theo nghĩa của ông nhà văn, gốc Cộng Sản, Jose Saramago, nhà văn Bồ Đào Nha, Nobel văn chương 1998.

Rằng mù lòa ở đây là một bệnh lý học về lương tâm, hơn là một khuyết tật của mắt, hoặc của kính đeo mắt. Không phải chúng ta trở nên mù, mà là chúng ta mù, những người mù có thể nhìn nhưng không nhìn (I don't think we did go blind, I think we are blind, I think we are blind, blind but seeing, blind people who can see but do not see).
Linh Hồn Của Biển
*

Trong một bài phỏng vấn đăng trên tạp chí The Paris Review, khi được hỏi những ảnh hưởng mạnh mẽ nhất vào công việc, tầm nhìn (vision), chuyện viết lách của ông, G. Steiner đã trả lời: "Đó là cái lò Frankfurt (school). Walter Benjamin, nếu còn sống, chắc chắn là người viết cuốn "Sau Hỗn Mang" (After Babel, tác phẩm của G. Steiner) thực sự vĩ đại. Tôi luôn luôn bị ám ảnh rằng cuốn sách đúng ra phải là của ông, và nó sẽ tuyệt vời biết bao."
  Đọc Biển, tôi cũng bị ám ảnh bởi một cuốn Sau Hỗn Mang như thế. Như thể bao nhiêu giọt nước mắt của người đàn bà ngoại tình nhỏ xuống, là để khóc than cho một tác phẩm vĩ đại:

  Giả sử, những người đã chết vẫn còn sống, cuộc phiêu lưu trên biển cả chỉ là những chuyến ngao du, chẳng hề có hải tặc, hãm hiếp, nhục nhã, cay đắng...

  Rằng sau đó, tất cả mọi người Việt Nam lưu vong lại được trở về nhà, trong vinh quang, trong hạnh phúc...
*

Sự thực, gọi đám ngu kia, là ngu, là “không đúng.”

Họ đều nhận thấy như Gấu nhận thấy, khi đọc Chân Dung Nhà Văn của Xuân Sách. Nhưng bố bảo, họ cũng không nói như Gấu nói. Phải gọi họ là quỉ ma, như Cioran gọi:
Chỉ có quỉ mới cho phép nó hưởng sự xa xỉ, nhìn sự vật như là chúng là. Trời mỗi ngày một sáng, có sao đâu?
[Seul un monstre peut se permettre le luxe de voir les choses telle qu’elles sont. Cioran: Histoire et Utopie.]
*
Về Huy Cận:

Các vị La hán chùa Tây phương
Các vị gầy quá, còn tôi béo
Năm xưa tôi hát vũ trụ ca
Bây giờ tôi hát đất nở hoa
Tôi hát chiến tranh như trẩy hội
Không nên xấu hổ khi nói dối
Việc gì mặt ủ với mày chau
Trời mỗi ngày một sáng có sao đâu! 

Không lẽ những dòng trên, là có tính ...  tự trào?

Bến Quê

Tôi về với bến sông xưa,
Hút tàn điếu thuốc mà chưa gọi đò.
Nhìn theo ngọn khói vu vơ,
Nhớ thương thì có, đợi chờ thì không.
Xuân Sách

Đúng ra, có lẽ phải gọi là cuộc Hoa Sơn luận kiếm giữa Đông và Tây.
Một thứ "Hội Nuận", Summit, ở thượng đỉnh!

Zinovy Zinik là một nhà văn Nga. Ông là tác giả một tập chuyện hài, comic stories và những phác họa về cuộc sống ở bên ngoài nước Nga, At Home Abroad, xuất đầu năm nay, 2008, bởi Tri Kvadrata, Moscow.
Bài viết, nhan đề như trên, đăng trên TLS, số đề ngày 30 Tháng Năm 2008, chủ yếu là về cuộc họp thượng đỉnh, cách đây hai chục năm, do cơ quan Wheatland Foundation tổ chức, tại Lisbon. Và đó là lần đầu tiên những nhà văn Xô Viết chính thức được Nhà nước cho phép gặp những nhà văn Tây Phương.

Zinik viết về cuộc đụng độ giữa ông và Salman Rushdie, nhân một bài viết của ông, bùng ra tại bàn hội nuận.
Cuộc hội nuận gồm đủ các danh tài, nào Rushdie, Brodsky, Tolstaya, Derek Walcott [thi sĩ Nobel văn chương]...
Ui chao, vậy mà giờ Gấu mới biết đến…  Hội Nuận này!
*
Cái gì làm đám trí thức Tây phương mết Liên Xô đến như thế, ngay cả trong thời kỳ đen tối nhất của nó?
Có một thời kỳ tôi (Zinik) tính viết về đề tài này, và coi đám mết Nga [và mết VC, tất nhiên], như là những thằng khờ được việc, “useful idiots”, trước khi ngộ ra là: Đây là ước mong quyền lực.

Tại nước Nga của Stalin, bạn có thể bị đầy đi Siberia, hay bị hành quyết, khi có một lập trường sai, nhưng, vấn đề, thế giá của nhà thơ, như là một cao nhân [superior being], kẻ tán chuyện tào lao với Nga Hoàng, [và như thế, cũng có quyền lực chính trị thực sự], thì chưa được đặt ra.
Quyền lực của Xô Viết, như là một hiện tượng ý thức hệ, sẽ không thể nào suy nghĩ được, tư duy được, nếu thiếu những nhà văn nhà thơ, là những người giải thích nó cho đám đông. Đám trí thức Tây Phương, khi mết Liên Xô, là do cái sự thèm thuồng con nít này, một cách ý thức, hay vô thức. Sự thèm muốn này thường bị lẫn lộn với sự say mê xứ sở rộng lớn, tâm linh sâu thẳm.
Cái tính đồ con nít, và cùng lúc, cái tính xì níc, khốn kiếp, mết quyền lực nhà nước, cái chủ nghĩa man rợ làm tà lọt cho nhà nước, tuy nhiên, không có nghĩa, nhà văn phải chạy trốn quyền lực. Zinik viết tiếp.
"Văn chương không phản ảnh đời sống, và đời sống không theo những câu phán của thằng cha Gấu - của văn chương, Gấu xin lỗi, viết lộn - [life does not follow the dictates of literature]. Văn chương là một phần của đời sống, nó một đời quá, đời dư, đời ngoại, an extra life, trong đó, tác giả trị vì như một vị hoàng đế có đầy đủ quyền uy, [chữ của TTT, ngay đầu tập thơ Tôi không còn cô độc], the author rules as an autocrat.
Với tiểu thuyết gia, những tư tưởng của những nhân vật của ông thì cũng thực như là cây, là tiền bạc, hay nhà cầm quyền. Nhưng, không như những thứ này, ở điều này: những từ ngữ của tiểu thuyết gia, là liên quan tới ước muốn riêng, chủ đích riêng của người đó: Chúng hiện hữu, chúng có một phần đời riêng, tách ra khỏi tác giả, chỉ khi nào chúng được nghe, được đọc, bị tố cáo, phản ứng. Càng nhiều người nghe, chúng càng trở nên sống động. Nhà văn chiến đấu để giành cái đó - giành giật công chúng - không phải để có được một sự kính nể riêng cho mình, có tính vị kỷ, (seft-interest), nhưng mà cho nghĩa cả, cho cái tốt hơn, lớn lao hơn, for the greater good, của những từ ngữ của người đó.

Tôi về với bến sông xưa,
Hút tàn điếu thuốc mà chưa gọi đò.
Nhìn theo ngọn khói vu vơ,
Nhớ thương thì có, đợi chờ thì không.

Mà chưa gọi đò?

Liệu, tiếng gọi đò chưa gọi này có liên can đến “giật mình lại tưởng tiếng ai gọi đò”, của một thi sĩ khác [Ai nhỉ? Trần Tế Xương? NQT] (1)
Và liệu, đây là thứ thanh âm, sound, mà Brodsky nhắc tới, khi vinh danh Akhmatova:
Akhmatova was a very concrete poet, but the more concrete the image the more temporary it would become because of the accompanying meter. No poem is ever written for its story-line sake only, like no life is lived for the sake of an obituary. What is called the music of a poem is essentially restructured in such a way that it brings this poem's content into a linguistically inevitable, memorable focus.
Sound, in other words, is the seat of Time in the poem, a background against which its content acquires a stereoscopic quality.
*
No poem is ever written for its story-line sake only, like no life is lived for the sake of an obituary. (2)
Tuyệt!

(1) Sông kia rày đã nên đồng
Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai
Ðêm nghe tiếng ếch bên tai
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò..”
Trần Tế Xương
Nguồn