Ryszard Kapuscinski, widely regarded as the greatest journalist of the twentieth century, died in January this year. Virtually the last sentence he wrote was the one that concludes this volume of memoirs. It is a description of the receptionist at a hotel in Bodrum, Turkey, the modern name for the ancient town of Halicarnassus, where the ancient Greek historian Herodotus was born. As she greeted the ageing Pole, the “black-eyed” young Turk’s smile was professionally polite, but “tempered by tradition's injunction always to maintain a serious and indifferent mien toward a strange man”.

Kap được nhiều người coi là nhà báo vĩ đại nhất của thế kỷ 20, chết tháng Giêng vừa rồi [2007]. Cứ kể như câu văn chót ông viết, là câu đóng lại tập chót cuốn hồi ức này của ông. Câu văn tả cô tiếp tân của một khách sạn ở Bodrum, Thổ nhĩ kỳ, tên mới của thành phố cũ, Halicarnassus, nơi sử gia Hy Lạp thời cổ đại Herodotus sinh ra. Mặc dù lịch sự có thừa, đúng dân nhà nghề, nhưng nụ cười của cô thiếu nữ Thổ mắt đen lay láy vẫn phảng phất sự khinh khi, rè bỉu, lãnh đạm, đúng theo truyền thống, đối với một “người dưng”.
*

Đúng là một câu văn của một tay điểm sách nhà nghề, trên tờ báo văn học số 1 của thế giới. Lịch sự có thừa, nhưng gói gém tất cả những gì bài viết sau đó sẽ mở ra.

1. Herodotus là thầy của Kap.
2. Vẻ lãnh đạm truyền thống này, cũng là vẻ lãnh đạm truyền thống, của những xứ sở mà Kap viết về họ. John Ryle, trong bài điểm cuốn Bóng Mặt Trời xác nhận điều này: "Tác phẩm của ông không được nhiều độc giả Phi châu đón nhận, và họ, cả học giả, lẫn ký giả, thì đều hồ nghi sự chính xác của nó".
3. Sự tiếp nhận của Tây phương, cũng dè dặt. Đây là nói về tác phẩm The Emperor của ông, vẫn theo John Ryle. Bởi vì "hai lần dè dặt" đối với nguồn, [awareness of its doubly exotic origin]: Một cuốn sách viết về một xứ sở xa vời, và được viết bởi một tác giả cũng vời xa không kém, một "rara avis" [a rare or unique person or thing, nhân vật độc nhất], một bậc thầy, bề ngoài, của một thứ ký giả mới của Tom Wolfe, từ bên trong thế giới CS bò ra.
*
Kapuscinski, phóng viên kiêm gián điệp, và do đó cần phải bị đánh giá thấp đi? Graham Greene hay John Le Carré thì không như vậy, bởi vì gián điệp của cộng sản thì tồi tệ hơn gián điệp của không cộng sản? Le Carré khi viết The Spy Who Came from the Cold đang làm nhân viên ngoại giao kiêm gián điệp ở Tây Đức, chính mắt chứng kiến bức tường Berlin được dựng lên, và nhờ đó viết được quyển sách kia, giờ vẫn được coi là kiệt tác (ở miền Nam trước đây bản dịch của Bồ Giang hình như tên là Người về từ miền đất lạnh), được Graham Greene ca ngợi và sau đó hai người thân thiết với nhau. Quyển sách nổi tiếng đến mức phóng viên báo Life cứ nhằng nhẵng bám theo để chụp ảnh, khiến Le Carré phải bỏ ngành ngoại giao. Quan hệ giữa Greene và Le Carré (cái bút danh này ngày nay có thể dịch tin tin thành Nói Cho Vuông hehe) có tính chất hai chiều: chính là nhờ học theo Our Man in Havana của Greene mà Le Carré viết được The Tailor of Panama, nhưng đến khi xảy ra vụ Kim Philby thì hai bên chửi nhau dữ dội: Philby là thượng cấp của Greene, bị phát hiện là gián điệp hai mang, Greene lên tiếng bảo vệ, Le Carré thì thấy là nhất định không thể chịu nổi. Cãi nhau một hồi thì Greene viết thư bảo cứ cãi nhau nhưng vẫn bồ bịch bạn bè nhé. Nhưng rồi các ông gián điệp ấy cũng chẳng chơi được với nhau nữa.
Blog Nhị Linh
Ở đây, có sự hiểu lầm: Chính là do coi Kap như là một sử gia, và những tác phẩm của ông, là sử, là sự thực, như dịch giả NTL ca ngợi, khiến Tây Phương, và ở đây, Tin Văn, phải bàn cãi. Nếu coi là giả tưởng, thì đâu có chuyện. Những ông như Le Carré, Greene có bao giờ dám coi họ là những sử gia đâu?
Còn cái chuyện ông Kap này làm gián điệp thì liên quan tới Ba Lan, và cuộc thanh trừng sau đó, mà người ta gọi là chiến dịch "săn bắt phù thuỷ", theo thuật ngữ báo chí quốc tế.
Những người dính trấu, trong những cú săn bắt này, mới nhất, là Kundera, của Tiệp Khắc.
Những ông như Greene, như Le Carré có ông nào chối, họ làm điệp viên đâu?
Còn Kap, chết rồi mới bị khui ra.
V/v liên hệ giữa Greene và Le Carré, Coetzee coi Greene là thầy của Le Carré, không phải bạn. (1)
Cuốn The Spy được tới hai người dịch, một Bồ Giang, còn một tay nữa ở hải ngoại, Gấu quên tên, và còn được Z.28 phóng tác, lấy Hà Nội làm khung cảnh, và một điệp viên Miền Nam ra Bắc, như nhân vật của Le Carré vượt Bức Tường.
Thế giới giả tưởng của Greene, là thế giới giả tưởng, trước một bước, so với Le Carré, theo Gấu. Ở Greene, chủ nghĩa CS vẫn còn đầy hào quang của nó, với những nhân vật như Mundt trong Call for the Dead, tha chết cho thằng bạn đế quốc, thí dụ.
Cuốn The Spy không giản dị như bạn NL viết, theo nghĩa, nó được viết ra do tác giả "chính mắt chứng kiến bức tường Berlin được dựng lên, và nhờ đó viết được quyển sách kia, giờ vẫn được coi là kiệt tác"...
(1) Coetzee coi Greene là từ Joseph Conrad mà ra:... his immediate descent is from the Joseph Conrad of The Secret Agent. Còn hậu duệ của Greene, kẻ bảnh nhất, là Le Carré: Of his progeny, John Le Carré has been the most distinguished.
Coetzee: Graham Greene, in trong Inner Workings, tập tiểu luận
*
Kim Philby là thầy của Greene, trong nghề gián điệp, ông phải bênh thầy, theo nghĩa đó. Le Carré, tuy rất mê CS, nhưng lại không chịu nổi cái vụ phản quốc, tuy ông rất tởm nước Anh, qua kẻ đại diện của nó, là ông bố của ông, một tên lừa đảo. Ở cuối cuốn Gương Soi Gián Điệp, chuyện mấy điệp viên nhẩy toán “ra Bắc”, bị Nữ Hoàng thí bỏ, một nhân vật, trong khi chờ chết, đã phán: Ở bên bờ con sông Ta Mì, giống như cái rạch, khi nước nhỏ, có thể vén váy nhảy qua, có một giống dân cứ nghĩ chúng là bố thiên hạ. Câu đó là của Le Carré, viết về nước Anh của ông. Lần qua Moscow, khi được đề nghị đi thăm Philby, ông chửi, bữa trước các ông đãi tôi như là người đại diện cho nữ hoàng Anh, bữa nay, mấy ông đề nghị tôi bắt tay với kẻ thù của Bả ư?
Greene có đi thăm Thầy. Và câu đầu tiên Thầy phán, cấm nói chuyện chính trị. Greene bèn nhỏ nhẹ, "Vâng, thưa Thầy, em chỉ muốn hỏi Thầy, Thầy nói tiếng Nga thạo chưa?"
*
V/v Săn bắt phù thuỷ. Trên tờ NYRB, số 28 June, 2007, trong bài Polish-Witch-Hunt, Adam Michnik viết về một sắc luật của Ba Lan, qua đó, nếu một nhân viên nhà nước từ chối không ký vào cái mẫu đơn, qua đó, người này quả quyết, chưa từng là cớm chìm trong thời kỳ CS, thì bị đuổi. Những người ủng hộ luật này cho là nước Ba Lan, vẫn còn là một đất nước bị cai trị bởi cớm. the Communist security apparatus, và cần có một cuộc cách mạng đạo đức, qua đó, kẻ có tội phải bị trừng trị, kẻ đức hạnh được tưởng thưởng, và sự bất công, injustice, phải được cứu chuộc, redeemed.
Tác giả bài viết cho rằng, hiện nay có hai nước Ba Lan đối đầu nhau. Một Ba Lan của nghi ngờ, sợ hãi, và trả thù chống lại một Ba Lan của hy vọng, can đảm và đối thoại. Trong nước Ba Lan thứ nhì, của sự cởi mở, và dung hoà, openness and tolerance, có Đức Giáo Hoàng II, nhà thơ Czeslaw Milosz…và Ba Lan này phải vượt lên, prevail.