*
Ghi

1



Ôi chao, tuyệt nhất là giai thoại về Đặng Thai Mai, và chân dung của ông mà Xuân Sách chưa hề viết.
Cũng một thứ 'di chúc Kafka', chăng?
*
Điều tôi không ngờ là cụ Đặng Thai Mai cho người gọi tôi đến nhà bảo tôi đọc thơ chân dung cho cụ nghe. Con người nổi tiếng uyên bác thâm trầm ấy ngồi đặt cầm lên đầu gối cười khục khục. Đột ngột cụ ngước cặp mắt tinh anh lên nhìn tôi: “Thế còn Đặng Thai Mai?” Tôi lúng túng: “Viết về bác rất khó, cháu đang suy nghĩ thưa bác”. Dường như ông cụ không tin lời tôi. Ít lâu sau cụ lại gọi đến: “Anh viết về tôi rồi chứ?” Trước tôi chỉ nghĩ cụ không để ý đến cái trò chơi chữ ngông nghênh này, hoá ra cụ quan tâm thật sự khiến tôi vừa cảm động vừa thích thú. Nhưng biết sao được, viết về cụ thật là khó và đến nay tôi vẫn chưa viết được.
*
Chúng ta tự hỏi, điều gì làm DTM quá mong muốn, được Xuân Sách đi cho vài đường về ông?
Hỏi tức là trả lời vậy!
*
Con người nổi tiếng uyên bác thâm trầm ấy ngồi đặt cầm lên đầu gối cười khục khục.
Gấu này không hiểu DTM có được đọc những dòng tuyệt vời như vậy về ông, khi ngồi nghe đọc Chân Dung Nhà Văn.
Gấu bỗng nhớ đến Steiner và bài viết "Người đọc không thông thường” của ông. (1)
Chắc cũng ngồi như DTM: Cầm đặt lên đầu gối, cười khục khục?
Hình như Hoàng Cầm cũng có một bức hình, ngồi như vậy?

*

(1) The Uncommon Reader, trong No Passion Spent [Mê đắm chẳng hoài]. Cái tít bản dịch tiếng Tây cũng thú lắm: Passions Inpunies: Đam mê không bị phạt!

Viết về bức tranh của Chardin: Triết gia đang đọc [Le Philosophe lisant]. Steiner để ý đến chi tiết, người đọc sách ở trong tranh đội mũ. Chi tiết này làm chúng ta nhớ đến lễ đội mũ của nho sinh thời Nho học. Giáo sư Lê Tôn Nghiêm, trong năm học Dự Bị Triết, nhấn mạnh đến chi tiết này, coi như lễ vào đời của một con người.
Sau này Gấu mới nhận ra, nó chẳng khác gì lễ "nhập môn", của một đấng con trai, lần đầu tiên biết,"đi" nghĩa là gì!
 
Steiner viết về cái vụ đội mũ này cũng thú lắm:
Sự kiện độc giả đội mũ này có một âm hưởng rõ rệt. Những nhà dân tộc học [ethnographers] chưa cho chúng ta biết sự phân biệt, giữa nghi thức “đầu đội mũ”, ở những tôn giáo này, so với "đầu để trần” trong những tôn giáo khác…. Cùng với cái áo chùng, cái mũ của người đọc rõ ràng nhằm nóí lên ý nghĩa của "nghi lễ tri tuệ" [ceremony of intellect], nó còn nói lên sự hết sức chú tâm của trí óc người đọc vào việc lãnh hội ý nghĩa, the mind’s tensed apprehension of meaning.
Đúng như lễ đội mũ của Nho học, qua cours năm dự bị Triết của thầy Lê Tôn Nghiêm, mà giờ này Gấu còn nhớ được.
*
Năm 1992, ông đã gặp rắc rối khi quyết định in tác phẩm Chân dung nhà văn của nhà thơ Xuân Sách. Tác phẩm đã bị thu hồi. Nay nhà thơ Xuân Sách đã mất, ông có nghĩ tác phẩm đó sẽ được in lại? 

Khi Chân dung nhà văn được phát hành, phản đối gay gắt nhất là một số nhà văn được đề cập trong đó. Nay số nhà văn đó cũng đã mất gần hết. Nhà văn VN chưa quen với chân dung biếm họa hay thơ biếm. Ở nước ngoài đấy là chuyện bình thường. Nhưng dần dần nhà văn VN phải làm quen thôi. Khi ấy Chân dung nhà văn được in lại cũng là chuyện bình thường.
Hoàng Lại Giang: Tôi đang viết về ông Sáu Dân
*
Nhận xét trên, đúng, nhưng… không đúng, với trường hợp Xuân Sách.
Xuân Sách châm biếm nhà văn VC, nhưng "hơn thế nữa", nhục mạ chế độ. Bởi chỉ có chế độ khốn kiếp như thế, mới đẻ ra những nhà văn như thế.

Hãy coi lại nhóm Nhân Văn đã bị nhà văn VC mượn nhà nước VC làm nhục họ như thế nào, thì hiểu ra tại sao có Chân Dung Nhà Văn, có Xuân Sách.

Chính vì nhận ra điều này, nên DTM mới muốn biết, nếu Xuân Sách vẽ chân dung của ông, thì nó sẽ như thế nào. Đây là một cái "test" của DTM trước khi đi.
Một người, cứ tạm cho là không một vết dơ, nếu được Xuân Sách vẽ, thì nó sẽ ra làm sao, giữa một đống dơ đó!
Bởi thế, mà Xuân Sách mới viết, ông không làm sao viết về cụ DTM được!
Khó quá!
Vẽ quỉ ma dễ, vẽ người khó, là vậy!

Ngoại quốc châm biếm nhà văn, là chuyện thường. Ở Việt Nam, cũng thế thôi. Trước đây, cũng có những nhà văn viết châm biếm, đừng nghĩ Xuân Sách là người đầu tiên. Ông không chỉ châm biếm nhà văn này, nhà văn kia, mà còn "châm biếm" chế độ đẻ ra họ!
*
Gấu có một kỷ niệm thật là tuyệt vời về HLG. Nay kể lại, như là một chứng cớ tuyệt vời về "giao lưu hoà giải" không có mùi đô la ở trong đó.
Nên nhớ, tất cả các vụ giao lưu hoà giải, cho đến giờ này, đều có mùi đô la, hoặc mùi chạy tội.
Mấy anh VC qua WJC, đều được Mẽo cho tiền. Ngay tờ HL cũng đã từng lấy tiền của Mẽo. Đây là policy của Mẽo về văn hóa. Mấy anh VC không hiểu được chuyện này. Bữa trước, có một anh, trên talawas tố, chủ tờ Sáng Tạo là Mẽo. Không hẳn như thế. Mẽo đưa tiền cho Mai Thảo, rồi MT đứng ra làm tờ báo, cũng không nói chuyện đó với những anh em trong nhóm, như thế có nghĩa, chúng mày tự do viết. Mẽo cũng chẳng hề bắt ST phải bợ đít Mẽo. Chuyện dài Mẽo cho tiền làm văn nghệ là do Koestler đề xuất. Milosz rất rành vụ này, và có viết, trong Milosz's ABC's.
Cái chuyện mấy nhà văn VC nói chuyện giao lưu hòa giải, theo Gấu, cũng có vấn đề. Bữa nào rảnh sẽ mang ra mổ xẻ.
Gấu lấy thí dụ, mới ngay đây, trong một bài viết của NQL trên net, liên quan tới TCS & HPNT, ông này kể, HPNT đã từng vặc một ông bạn vì chửi TCS làm nhạc ca ngợi một tên phi công của Thiệu.
Với đám VC, nhà văn hay nhà nước thì cũng rứa, họ không coi Miền Nam có nhà văn, có nhà nước, có quân đội. Thiệu với họ, là bồi Mẽo, quân đội Miền Nam, là của Thiệu. Thiệu nhận tiền của Mẽo, thuê đàn em đánh VC. Không hề có một nhà nước VNCH, đối với họ.
Đây cũng là lập luận của anh VC nằm vùng Đào Hiếu. Chính vì thế mà ông ta chọn Bác Hồ.
*
Chúng ta tự hỏi, tại sao tới tận bây giờ, nhân loại vẫn không thể cho qua vụ Lò Thiêu.

Theo nghĩa đó, chúng ta sẽ còn khổ dài dài với vụ Chúa Sẩy Thai, là cú "hoá thân", thành ruồi, thành bọ, ngay sau 30 Tháng Tư 1975, và Lò Cải Tạo liền sau đó.
Khi talawas chịu làm công việc "vun vén" tro than văn học Miền Nam, thay vì làm tên biệt kích văn học xông vào kho tàng thế giới, có thể họ hiểu ra rằng, chỉ "giải mãi" tro than của cuộc phần thư 1975, thì mới có thể tìm ra câu trả lời "ta là gì"?
Grass phán, cứ ôm riết lấy Lò Thiêu, thì tìm ra giải pháp cho một nước Đức thống nhất, là cũng rứa.
Nói "I am sorry" thì dễ, tuy cũng hơi bị khó, nhưng nói "I Forgive U", vô phương!

Tôi đưa bài thơ cho Nguyễn Khải.
Anh đọc xong trên mặt có thoáng chút ngạc nhiên và nghiêm nghị chứ không cười như tôi chờ đọi, anh bỏ bài thơ vào túi chứ không chuyển cho người khác. Đến giờ giải lao chúng tôi ra ngồi quanh gốc cây sấu già, Nguyễn Khải mới đưa bài thơ cho Hồ Phương đọc. Mặt Hồ Phương hơi tái và cặp môi mỏng của anh hơi run. Nguyễn Khải nói như cách sỗ sàng của anh:
-Thằng này (chỉ tôi) ghê quá, không phải trò đùa nữa rồi!
*
Bữa trước Gấu nhớ lộn, viết, Khải tái cả mặt. Nay coi lại, người tái mặt là Hồ Phương. Khải bảnh hơn nhiều!
Nguyễn Khải nói như cách sỗ sàng của anh.
Chỉ đi một phát như vậy, là lòi hết Nguyễn Khải ra!
*
Sau cái đận Nguyễn Khoa Điềm nghiền sách của Bùi Ngọc Tấn, dễ đến mấy lần tôi nói với nhà thơ Xuân Sách: “Ông Sách ơi, thế này thì chân dung Nguyễn Khoa Điềm phải có phần 2 chứ?”. Ông Sách chỉ tủm tỉm cười: “Ờ…Ờ…”. Chờ mãi không thấy ông viết phần 2.
Hóa ra tôi ngu quá. Đọc kỹ lại cái chân dung Nguyễn Khoa Điềm, tôi mới thấy tôi ngu quá. Mà ông Sách thâm thật.
BMQ

Một bài viết tuyệt.
Nhưng chữ “thâm” ở đây, hỏng.
Từ ‘thâm' này như cách vẫn thường dùng từ xưa đến giờ, chỉ có nghĩa xấu. Thằng cha ấy thâm quá có nghĩa, thằng đó độc quá, hiểm quá.
Mà nếu như nghĩa này, thì phải dùng cho NK, như BMQ viết về tay này, khi viết về NHD, mà thực sự làm nhắm Trần Độ.
*
Cái nọc độc ở thơ Xuân Sách, hiểu một cách nào đó, chính là nọc độc… Kafka, theo nghĩa, cái độc là thức ăn của thiên tài, ẩn tàng trong câu hiển hách nhất của ông: Trong cuộc đấu sinh tử tay đôi giữa bạn và thế giới, hãy đâm...  vào sau lưng bạn! [In the duel between you and the world, back the world: Đấu sinh tử giữa bạn và thế giới, hãy yểm trợ thế giới].
Có thể, bạn bực mình, hai chuyện đó, đâu có liên quan gì tới nhau, nhưng bạn chỉ có thể thâm độc, như Kafka, khi viết về cái độc cái ác, như là đang đâm vào chính bạn!
Nếu không, là hỏng! 
Phải là bậc đại nhân đại trí mới có thể bảnh như vậy:
Phi Xuân Sách ra, ai dám lặn xuống tầng địa ngục, là cái thế giới tởm lợm hậu trường Hội Nhà Văn?
*
Nhân BMQ nhắc tới BNT:

*
Solzhenitsyn, long a nonperson in communist Russia, beams down from a billlboard advertising "The First Circle" above a street in downtown Moscow.
Bích chương quảng cáo Tầng Đầu Địa Ngục, phim TV 10 tập, trên đường phố Moscow. "Cha già dân tộc", râu ria xồm xoàm, mỉm cười nhìn xuống nhân dân.
Cha già dân tộc, hay khiêm tốn hơn, lương tâm của đất nước, tiếng tăm của ông cũng lên xuống như chính nước Nga, kể từ khi Liên Bang Xô Viết sụp đổ. Tầng Đầu Địa Ngục, một lần nữa, đưa ông trở lại sàn diễn, tới được với công chúng, một điều kể như không thể nào hiểu nổi, vào thời điểm bốn chục năm trước đây, khi ông lén lút tuồn tác phẩm ra nước ngoài.
Tập I, đứng đầu, trong tuần qua, đánh gục "Terminator 3", nhưng sau đó, tụt xuống hạng năm, tuy nhiên, vẫn có chừng 15 triệu người coi!
Chúng ta cứ thử tưởng tượng, trong nước bi giờ cho quay Chuyện Kể Năm 2000, của Bùi Ngọc Tấn, mở ra bằng cảnh Cây Đa Tân Trào đồng chí Giáp ra quân, và kết thúc, người tù BNT từ giã nhà tù Tân Trào, đứng ngay ở gốc cây đa, vẫy vẫy những bạn tù còn kẹt lại.
Không chỉ toàn thể nhân dân, mà toàn thể oan hồn, cũng thức dậy, chen chúc nhau coi!
Tin Văn

Thâm hay không thâm?
Sự thực, nói Xuân Sách thâm, là “không đúng”.
Khi làm bài thơ vịnh NKD, ông không biết làm ra sao, thế rồi trong tiềm thức của ông bật ra bài thơ của HSP, và thế là bài thơ kể như xong. Nếu BMQ không tìm ra cái nguồn [vision (1), từ của Gấu], kể như chẳng làm sao chúng ta đọc ra chân dung NKD.
Ẩn dụ của bài thơ, là một bài thơ, khác. Thành ra mới có câu, làm gì có tuyệt phẩm vô danh, les chefs-d'oeuvre inconnus n'existent pas.
*

Vị nghệ thuật nửa cuộc đời
Nửa đời sau lại vị người ngồi trên 

Hai câu, theo Gấu, khủng khiếp! Ẩn dụ của nó được nhân lên gấp đôi. Chính Xuân Sách cũng không thể nào tưởng tượng ra nổi!
Vision thứ nhất: Chân Dung Nhà Văn
Vision thứ nhì: Cuộc chiến và cuộc hậu chiến của nó.
Nửa trước: Kẻ Cứu Rỗi.
Nửa sau: Quỉ 

(1) Vision.
Biển 

Buổi chiều đứng trên bãi Wasaga
Nhìn hồ Georgian
Cứ nghĩ thềm bên kia là quê nhà. 

Sóng đẩy biển lên cao, khi xuống kéo theo mặt trời
Không gian bỗng đỏ rực rồi đêm tối trùm lên tất cả 

Cát ở đây được con người chở từ đâu tới
Còn ta bị quê hương ruồng bỏ nên phải đứng ở chốn này
Số phận còn thua hạt cát. 

Hàng cây trong công viên bên đường nhớ rừng
Cùng thi nhau vươn cao như muốn trút hết nỗi buồn lên trời

Chỉ còn ta cô đơn lẫn vào đêm
Như con hải âu già
Giấu chút tình sầu
Vào lời thì thầm của biển... 

Gấu viết bài Bếp Lửa trong văn chương, đúng là vì Joseph Huỳnh Văn là tổng thư ký Tập San Văn Chương, để kỷ niệm sự gặp gỡ, nhưng nếu không gặp Joseph Huỳnh Văn, không thể viết được bài này.
Trong một lần lèm bèm về bài thơ Biển, Gấu có khoe, lần được đi thăm bãi biển Wasaga, và anh bạn dẫn đường đã nói về sự tích bãi biển giả của nó. Người ta đem cát ở đâu đến chỗ này đổ xuống, thế là thành cái bãi, để móc tiền cư dân thành phố Toronto.
Bài thơ được thành hình ở trong đầu Gấu, khởi từ ý tưởng đó.
Bài Bếp Lửa cũng vậy. Lần đó, theo Joseph đi gặp Đỗ Long Vân, khi đó là anh lính truyền tin tại Đài Phát Tín Phú Lâm, xin bài viết Truyện Kiều ABC. Hình như Gấu đứng ngay đó, đọc loáng thoáng, vớ được câu này:
Cái mới nếu có chẳng qua là ở trong một cách đọc…
Và Gấu biết, bài viết kể như xong: Ta sẽ đọc Bếp Lửa ở mức không độ của nó, vứt mẹ tất cả vào xọt rác, nào ý thức lạc loài, nào thân phận nhược tiểu, nào Malraux... 

Trong một lần đi cùng NTiV lên Montreal, nhậu với một tay chuyên về điện ảnh, tay này cho biết, có một người bạn không hề bỏ một bài Tạp Ghi nào của Gấu [khi đó viết cho NMG, trên tờ Văn Học], nhưng Gấu đoán, ông bạn này là chính ông ta.
Trong lúc nhậu, chủ nhà hỏi Gấu, anh viết một bài viết như thế nào. Và Gấu trả lời, tất cả những bài viết của Gấu đều là cóp nhặt, đều là kết hợp của đủ thứ hầm bà làng, cho đến khi Gấu có được một cái "vision" choàng lên tất cả.
Với bài Biển, "vision" của nó, là chi tiết về cát.
Với bài Bếp Lửa, cái vision của Gấu chiếu về cuốn của Barthes: Độ không của cách viết. 

Bếp Lửa trong văn chương.
1 2  3  4

Một đêm mình đi thăm túm lươn, hôm đó được nhiều, hơn chục con, mừng lắm hí hửng xách oi về thì gặp anh Đ. đi từ nhà chị Th. ra. Mình hỏi anh đi đâu, anh nói không.
Minh thấy anh mặc cái áo bộ đội dài gần đến gối (anh lùn mà). Nghi nghi, mình kéo vạt áo anh lên, chim cò phơi ra cả, hoá ra anh không mặc quần. Mình ngạc nhiên nói sao vào nhà người ta lại không mặc quần, anh cười phì một tiếng rồi bỏ đi.
Nhà chị Th. một mẹ một con, chồng đi bộ đội, thằng cu con chị mới hơn 4 tuổi. Mình nghi lắm.

Mình lẻn theo anh Đ.
Anh Đ. lại vào nhà chị H. Chị H. có chồng hy sinh, vừa báo tử năm ngoái. Chị vẫn say sưa sinh hoạt đoàn, biến đau thương thành hành động cách mạng, hăng hái phát biểu lý tưởng, hoài bão, tiên tiến, thi đua, quyết tâm, căm thù, phấn đấu.v.v. Bà con làng xóm khen lắm, vẫn nói với con gái con dâu: đó, sang nhà con H. mà coi.
Mình vào sau hồi nhà chị H. Tối quá không thấy gì, chỉ nghe chị kêu hệt như mèo kêu.

Người ở Đông Dương
Trang NQL trên Tin Văn
Blog NQL

Me-xừ tác giả , NQL, đang bị CA đánh tơi bời trên net. Sợ mất mấy bài viết, thuộc loại hiếm quí, thí dụ như những dòng trên, Gấu bèn noi gương mấy ông bà thành lập trang net, vì tương lai của văn học VN, bệ về Tin Văn, và sẽ nhẩn nha đi vài đường lèo nhèo, khi nào có hứng!
Đọc, về anh Đ. [Tên đầy đủ: Đụ ?], trên, lạ làm sao, làm Gấu lại nhớ đến Rasputin, Đại Ác Tăng làm sập chế độ Nga Hoàng.
Đại Ác Tăng chắc cũng một thứ Lao Ái, hay anh Đ.
Anh Đ thì làm thịt [nựng] vợ liệt sĩ, bộ đội làng Đông Dương, Rasputin làm thịt hầu như tất cả các bà mệnh phụ phu nhân, bà hoàng, bà chúa, kể cả Hoàng Hậu nước Nga, sau bị nhân dân giết chết. Cái chết của ông mở ra Cuộc Cách Mạng Tháng Mười, theo một KGB, qua D.M. Thomas, người viết tiểu sử Solzhenitsyn.
*
Trong lời mở ra cuốn tiểu sử Solzhenitsyn, D.M. Thomas nhớ lại cảnh tượng, ngồi uống vodka với một tay mật vụ, cựu đại tá KGB, đã về hưu, và được nhà nước ban cho nhiệm vụ 'đánh bóng' hình ảnh đất mẹ, ở hải ngoại.
Cả hai ngồi tại khách sạn Helsinki, nhìn ra biển đóng băng phía bên ngoài. Khi được hỏi, ông nghĩ sao về một hình ảnh mở ra cuộc cách mạng Nga.
"Hình ảnh nào ư?", ông ta gật gù, nhìn ra Vịnh Phần Lan.
Vài tuần trước đó, con tầu phà Estonia đã chìm ở ngoài đó, đem theo cùng với nó hàng ngàn người. "Crắc" một cách, rồi cứ thế chìm xuống, nhẹ nhàng, êm ru bà rù. Cả hai cùng đồng ý, đó là hình ảnh tuyệt vời, để diễn tả sự tận cùng của Chủ Nghĩa Cộng Sản.
Nhưng hình ảnh khởi đầu?
Với Cách Mạng Nga, Gấu sẽ kể ra sau, về hình ảnh mở đầu của nó.
Sự cứu rỗi cuối cùng

Hình ảnh mở ra Cách Mạng Nga chính là cái chết của Rasputin, qua bình chọn của tay cựu mật vụ KGB.
Hình ảnh mở ra Cuộc Cách Mạng Mùa Thu, của dân Mít, có lần Gấu đề nghị, là cái chết của Đỗ Đức Phin, dưới tay nhà thơ, nhạc sĩ, kiêm đao phủ thủ Văn Cao.
Và Thiên Thai bặt tiếng kể từ sau đó.
*
Đọc NQL, Gấu nhớ đến Koestler, và “thương hiệu”, "cái giống phải đạo, political libido", mà Patrick McGrath ban cho ông.Thay vì viết dưới sợi chỉ đỏ xuyên suốt, thì NQL viết, dưới sự dẫn bảo của cái libido.
Như ông nói, một ngày mà không nói tục thì nhạt miệng lắm!
Trên tờ TLS, số đề ngày 27 June, 2008, một độc giả trả lời bài viết về Koestler trên TLS, số June 6, đồng ý với Patrick McGrath, K.quả đúng là một nhà văn không giả tưởng, số 1 của thế kỷ 20, one of the finest non-fiction writers of the 20th century, tuy nhiên, ông chê, “political libido” làm méo mó hầu hết những cuốn tiểu thuyết của K, luôn cả đánh giá của Grath, “K bị mắc bẫy ở trong cái vai trò nhà văn chống Cộng”, [that K remains trapped in the limited role of the anti-Communist writer].
*
Biến đau thương thành hành động!
Tuyệt!
Mỗi lần nghe mấy từ này, trong thời kỳ chiến tranh, là Gấu sợ đến teo chim, chẳng làm sao hành động được nữa!
*
Nhưng libido ở đây, với những nhân vật của NQL, cộng với nỗi teo chim của Gấu ngày nào, lạ làm sao, lại là khí giới để chống lại quyền lực toàn trị!
Theo Mishra, những độc giả của Kundera rất dễ nhận ra Ma Jian. Những nhân vật của ông, trong Bắc Kinh Hôn Thụy, (1) luôn sử dụng sexual love, như là một thuốc trị nọc độc Cộng sản, an antidote to totalitarian control.

(1) Hôn Thuỵ, là chữ của Tô Thuỳ Yên, dịch từ Coma, khi dịch Malraux.  TTT có lần dùng từ này, khi nhận được tin MT đi thoát.

Đầu năm 78, ở Lao Kay lần đầu tiên nhận được thơ nhà, biết tin anh đi xa. (Vợ tôi viết: “Bố nuôi của Thái về quê ngoại sống, không ở Sàigòn nữa”) tôi như người chợt tỉnh sau giấc hôn thuỵ. Bài Nhớ Thi  Sĩ viết vào lúc ấy đề tặng một thi sĩ đã mất và gửi Anh, một thi sĩ lưu lạc khi chúng tôi nghĩ chắc không còn ngày gặp lại. Trong những lời thơ vẳng trong tôi bấy giờ có cả lời thơ của anh.

Nhưng, Kafka mới là người đầu tiên sử dụng thứ antidote này, như Kundera chỉ cho chúng ta thấy. Giống như những chi tiết thơ, trong một cõi không thơ, cứ có dịp là nhân vật của K lại vồ ngay lấy, để chạy trốn thế giới toàn trị.

Tôi đứng trước ổ nhện như đứng trước ngôi nhà của người tình thân thương, (Je passai devant le bordel comme devant la maison de la bien-aimée, nhật ký 1910, đã bị Brod kiểm duyệt.)
*
Xuân Sắc, chắc chắn chưa từng đọc Heidegger, theo tôi, nhưng câu ông hỏi Chế Lan Viên, "điêu tàn ư, đâu chỉ có điêu tàn" mang hơi hướng câu của Holderlin:
Tại sao thi sĩ trong thời điêu đứng?
Và, đằng sau câu hỏi của Xuân Sắc, hàm ý câu thơ thứ nhì của Holderlin:
Ở đâu có điêu tàn, - ở đây là điêu tàn của điêu tàn - ở đó có cứu rỗi. 

Và nếu như thế, chùm thơ nhỏ bé của PTVA, là đúng ý thơ của D. H. Lawrence, về một loài chim phượng hoàng đẻ ra từ tro than của tro than, của hai cuộc phần thư, một 30 Tháng Tư 1975, và một của Điêu Tàn của Chế Lan Viên.
Đây cũng là lý do, không thể nào so sánh TTT với những thiên tài tiền chiến được, bởi vì giữa ông và họ, là điêu tàn, là hố thẳm, là đêm đen.
Note: Đúng hai giờ sáng, Gấu bật thức giấc, và nẩy ra ý trên. Thú thật. Tuyệt thật. Tán em như thế mới là tán chứ!
[Đâu có khốn nạn, theo cái kiểu, Gửi VB thì gửi cái đó, còn gửi gì cho thơ, mà có gi đâu mà gửi, dù là con gái của thần thi! Hay nữ hoàng què mà cũng đòi lên ngai. Mà lạ thực, cái đám nhà văn nhà thơ VC thường ứng xử với nhau theo kiểu đó không à! ]
Nhật ký Tin Văn
*

Nói về đồng nghiệp cũng là nói về mình. Cái hay cái dở của một người cũng là của một thời. Câu thơ: “Từ thuở tóc xanh đi vỡ đất. Đến bạc đầu sỏi đá chửa thành cơm” đâu chỉ là số phận của một nhà thơ. Hơn ai hết tôi nghĩ, nhà văn là đại diện của một thời, là lương tri của thời đại. Đã dành là khó ai vượt được thời đại mình đang sống, không dễ nói hết nói công khai những điều suy nghĩ. Nhưng cũng thật đau lòng và xấu hổ khi những nhà văn bán rẻ lương tâm, cong lưng quỳ gối trước quyền uy, mê muội vì danh lợi. Có lẽ đó là động cơ thúc đẩy tôi viết, nếu có nói quá cũng dễ hiểu, cái con “quỷ ám” nếu có thì cũng là ảnh hưởng của những cảm xúc ấy, nỗi đau chung ấy. Nhiều nghịch lý vốn tồn tại trong cuộc đời cũng như nghệ thuật. Tiếng cười nhiều khi xuất phát từ nỗi đau.
Những bài thơ chân dung đã có cuộc sống riêng của không phải kỳ lạ nhưng cũng độc đáo. Nó được lưu truyền đến đã ba mươi năm. Đã có nhiều bài “khảo dị” nhiều bài ngoài luồng cũng được gán cho tác giả. Bây giờ in ra cũng coi như một sự đính chính. Nó cũng là “một cái gì đó” như có người đã nói nên mới tại được nếu nó có ích thì tác giả cũng lấy làm mãn nguyện.
Xuân Sách
Nói về đồng nghiệp cũng là nói về mình: Câu này cùng ý câu cách ngôn Tầu mà Brodsky lấy làm đề từ cho một bài viết của ông.
If you sit long on the bank of the river, you may see the body of your enemy floating by.
Cách ngôn Trung Hoa (Joseph Brodsky trích dẫn trong bài viết "Collector's Item")
[Ngồi lâu bên bờ sông, có thể thấy xác kẻ thù trôi ngang qua....]
[On finit toujours par voir passer le cadavre de son ennemi]
Xác kẻ thù đang trôi qua kia, chính là xác của mình!
Xuân Sách viết về bạn văn cùng thời, lòi hết cái độc cái ác của họ ra, chính là viết về mình!
Là đâm vào sau lưng mình, trong cuộc đấu sinh tử tay đôi giữa bạn về thế giới!
Buông dao đồ tể thành Phật, thì cũng rứa! 

Viết như thế, mà bảo là tự trào, hóm hỉnh, thì… cũng được!
*
Bài viết của Brodsky mà Gấu tui trích dẫn ở trên, mở ra bằng một đề từ, một câu châm ngôn của người Trung Hoa: Nếu bạn ngồi thật lâu bên bờ sông, sẽ có ngày bạn thấy xác kẻ thù của bạn trôi qua. [If you sit long on the bank of the river, you may see the body of your enemy floating by - Chinese proverb].
Câu này, như thoạt đầu Gấu hiểu, có ý muốn nói, bạn sẽ sống dai hơn là kẻ thù của bạn. Nhưng dần dà, Gấu ngộ ra một điều là, cái xác kẻ thù trôi qua đó, chính là... bạn.
Đây là ý nghĩa của dòng sông sau cùng mà Đường Tam Tạng phải vượt qua, trước khi tới đất Phật. Ông sư này tí nữa té xuống sông, may bước lên được bè, và nhìn ngoài lại, thấy một xác người nổi lềnh bềnh... Hỏi, Phật gật gù cái đầu, xác nhà ngươi đó.
Gấu tui cũng đang nhìn thấy xác của "kẻ thù của mình", biến thành những con chữ trôi lềnh bềnh ở trên không gian ảo!